Luật chơi cờ toán
Cờ toán Việt Nam do nghệ nhân Vũ Văn Bảy (Bắc Ninh) sáng tạo, được công nhận bản quyền năm 2005. Toàn bộ luật gói trong một câu: hai quân đứng liền nhau lập thành một phép tính — đáp số là ô bắt quân. Biết cộng trừ nhân chia là chơi được; xem từng bàn cờ dưới đây, ba phút là bạn vào trận.
Bàn cờ & quân cờ
Bàn cờ là lưới 9 cột × 11 hàng = 99 ô. Mỗi bên có mười quân mang số 0–9: chín quân 1–9 xếp hàng cuối theo thứ tự tăng dần từ trái sang phải (theo hướng nhìn của mỗi người), còn quân 0 đứng ở ô gạch chéo ngay trước mặt quân 5.
Quân 0 là quân dân — đứng yên suốt ván, không đi không bắt, nhưng để mất nó là thua tuyệt đối. Quân Đỏ đi trước, rồi hai bên thay phiên nhau.
Quân nào đi xa bấy nhiêu
Tới lượt mình, bạn đi một quân theo tám hướng — ngang, dọc, chéo. Quân mang số nào được đi tối đa bấy nhiêu ô: quân 1 nhích từng bước, quân 9 sải một mạch chín ô. Chỉ được đi vào ô trống và không được nhảy qua đầu quân khác — của mình hay của địch cũng vậy.
Số nhỏ chậm mà chắc, số to nhanh mà lộ — điều binh cờ toán là nghệ thuật liệu cơm gắp mắm với chín con số ấy.
Ghép phép tính mà bắt quân
Muốn bắt quân địch phải có hai quân của mình đứng liền nhau trên một đường thẳng (ngang, dọc hoặc chéo). Hai trị số ấy lập thành phép cộng, trừ, nhân hoặc chia — luôn lấy số lớn tính trước. Đáp số là số ô đếm tiếp theo đúng hướng của cặp quân, kể từ quân đứng trước: quân địch đứng đúng ô ấy thì bị bắt, và quân đứng trước tiến vào thế chỗ.
Ví dụ cặp 8–5 chĩa dọc lên: 8 − 5 = 3 — quân địch cách quân 8 đúng ba ô bị bắt gọn. Cộng hay nhân quá 10 thì chỉ lấy hàng đơn vị (8 + 5 = 13 → bắt ô thứ 3); phép chia lấy cả thương lẫn số dư. Đáp số tận cùng bằng 0 thì vô hiệu.
Đường bắt phải thoáng
Phép tính chỉ linh nghiệm khi các ô giữa quân đứng trước và quân bị bắt đều trống. Bất kỳ quân nào chen vào giữa — của mình hay của địch — đều làm mũi tên gãy giữa đường.
Vậy nên giữ nhà cũng bằng chính con toán ấy: thấy đối thủ ghép cặp chĩa vào quân mình, hãy chèn một quân vào giữa đường, kéo quân chạy khỏi ô đáp số, hoặc phá luôn cặp tính của họ.
Bắt quân 0 — thắng tuyệt đối
Quân 0 của mỗi bên đứng chết một chỗ ngay trong lòng trận địa. Bất kể tỉ số đang ra sao, bắt được quân 0 của đối thủ là thắng ngay lập tức — dân gian bảo “mất dân là mất nước”.
Vì quân 0 không tự chạy được, cả ván cờ là cuộc giằng co quanh hai ô gạch chéo ấy: bên tấn công tìm cặp số có đáp số chạm tới ô 0, bên phòng thủ dựng tường quân chắn mọi đường ngắm.
Hoặc gom đủ 15 điểm
Không chộp được quân 0 thì thắng bằng điểm: mỗi quân bắt được tính điểm bằng đúng trị số của nó — ăn quân 9 được 9 điểm, ăn quân 1 được 1 điểm. Bên nào gom đủ 15 điểm trước là thắng ván.
Thế nên mỗi nước bắt là một bài toán kép: ăn quân to cho chóng đủ điểm, hay ăn quân nhỏ để phá thế trận? Khi đấu online, bạn cũng có thể cầu hòa hoặc xin thua như thi đấu thật; ván giằng co quá 240 nước thì so điểm định thắng thua.