Luật chơi ô ăn quan
Ngày xưa, chỉ cần một viên phấn và một nắm sỏi là hai đứa trẻ có ngay bàn ô ăn quan trên sân đình. Luật chơi truyền miệng từ đời này sang đời khác, nghe qua tưởng rắc rối — nhưng nhìn bàn cờ động đậy là hiểu liền. Sáu bàn minh họa dưới đây tự chơi cho bạn xem, đọc hết là vào ván được ngay.
Bàn cờ: mười ô dân, hai ô quan
Bàn chơi là một vòng khép kín gồm 10 ô dân chia đều hai hàng — hàng dưới là ruộng của bên Đỏ, hàng trên là ruộng của bên Xanh — và 2 ô quan hình bán nguyệt trấn hai đầu. Vào ván, mỗi ô dân có 5 viên sỏi (gọi là dân), mỗi ô quan có một viên đá lớn (gọi là quan, khi tính điểm một quan bằng mười dân).
Cả bàn có 50 dân và 2 quan — vị chi 70 điểm. Ai đưa được về kho nhà nhiều điểm hơn khi tàn cuộc là thắng. Đỏ đi trước.
Rải quân — gieo mỗi ô một sỏi
Tới lượt, bạn bốc hết sỏi ở một ô dân bên mình, chọn chiều trái hoặc phải, rồi đi quanh vòng rải vào mỗi ô một viên — kể cả ô quan và ô của đối phương.
Rải hết tay mà ô liền sau vẫn còn quân? Bốc luôn cả ô đó lên rải tiếp. Cứ thế sỏi chảy quanh bàn, có khi một lượt đi vòng năm bảy bận — người xem chỉ nghe tiếng sỏi rơi lách cách như mưa rào trên sân gạch.
Ăn quân: “trống rồi có”
Rải hết tay mà ô liền sau trống, còn ô kế nữa có quân — bao nhiêu sỏi trong ô ấy về kho của bạn hết. Đó là nước ăn, khoảnh khắc sướng tay nhất ván.
Chưa hết: sau ô vừa ăn lại tiếp một ô trống rồi một ô có quân? Ăn luôn cả ô đó — dân gian gọi là ăn chuỗi. Một nước tính khéo có thể quét liền mấy ô, và nếu ô bị ăn là ô quan thì… mời xem luật cuối.
Khi nào mất lượt?
Hai cảnh khiến bạn phải ngồi im cho đối phương đi: rải xong mà ô liền sau là ô quan còn quan — quan lớn, không ai dám bốc; hoặc ô liền sau là hai ô trống liên tiếp — chẳng có gì để bốc, cũng chẳng có gì để ăn.
Vừa ăn xong một ô mà ô kế tiếp có quân ngay (không có ô trống chen giữa)? Chuỗi đứt tại đó, cũng xin mời… đổi lượt. Nghệ thuật của ô ăn quan nằm cả ở chỗ này: đếm trước đường sỏi để tay mình dừng đúng chỗ ngon, và dồn đối phương vào chỗ cụt.
Hết dân thì rải lại — thiếu thì vay
Đến lượt mà cả năm ô dân bên mình trống trơn? Luật làng không để ai ngồi không: bạn phải lấy 5 dân trong kho rải lại mỗi ô một viên rồi chơi tiếp.
Kho chưa đủ 5 dân thì vay của đối phương — và như mọi món nợ ở làng, vay thì nhớ trả lúc tính sổ cuối ván. Có ván thua vì đúng mấy dân vay ấy, tiếc đứt ruột.
“Hết quan, tàn dân, thu quân, kéo về”
Khi cả hai ô quan đều đã bị ăn, ván cờ tàn cuộc — trẻ con ngày xưa vừa dọn bàn vừa đọc vè: “hết quan, tàn dân, thu quân, kéo về”. Sỏi còn nằm trên ruộng bên nào thuộc về bên ấy, rồi hai bên mở kho tính sổ: mỗi dân một điểm, mỗi quan mười điểm, trừ nợ vay nếu có — nhiều điểm hơn là thắng.
Vì một quan đáng giá cả mười dân, nước ăn quan thường lật ngược cả ván. Người Việt còn gửi hẳn nó vào thành ngữ “một đập ăn quan” — ra tay một lần, trúng ngay việc lớn.
Luật làng nào theo làng nấy
Ô ăn quan sống bằng truyền miệng nên mỗi vùng một nếp: nơi quy quan bằng 5 dân, nơi tính hẳn 10; nơi chơi luật “quan non” — ô quan còn ít dân thì chưa được ăn, cho ván đừng tàn quá sớm; đông bạn thì vẽ bàn tam giác cho ba người, bàn vuông cho bốn người chơi cùng lúc.
Cờ Làng chơi theo luật phổ thông đúng như sáu luật bên trên: quan mười điểm, ăn chuỗi “trống rồi có”, hết dân rải lại, thiếu thì vay. Còn chuyện nghìn năm của trò chơi — Trạng nguyên giải toán, tranh lụa, đồng dao — mời bạn đọc ở trang giới thiệu.
“Hết quan, tàn dân,
thu quân, kéo về…”